CULTURE

THE WILNO HERITAGE SOCIETY

Events Family Stones Heritage Store Heritage Walks Stories 2008 Celebration

The Polish/Kashub Connection

Wojciech Etmanskie spoke of the Kashubian Culture in Poland to the Kashubian people of the Ottawa Valley during Heritage Week , 2001.

His presentation was given in the Kashub language and a copy of this presentation is re-printed below.

Kaszb i Kaszbi

Dl wiele ldzi to nick nie znaczi ab nick  nie pwie.Le m jesm w tim   dobrim

placu i mżem wsztkň ň tim ňpňwiedzec.

Pierwszi sobje dac pitanje gdze oni żele, czim bl i czim teru są.

Kaszbi żele nad mňrză Błtă .Kňle taczich miastw jak: Gduńsk, Słpsk, Szczecn .Gdze gwsno wieme gdze żle to je kňle miasta Gdańsk, Słupsk, Szczecn.

Czds na pczątků zeszłgň 1000 lecgň Kaszbi sygal jaż pň Daniă(Denmark)

Kaszbi miel swje mżna rzec państwň, swňjich ksążątw, swoje wňjskň.

Uczałi są ter jesz są kłcą jak dalek Kaszb sygał.Le to trza ňstawic uczałim.

Nwiăkszim ksążăcem bł Swiătopełk.Ten ksąże mňcno să bitkňwl. Bł to npiăknszi czas dl Kaszbw.  To je to co wa tu robita. To je naji dzedzyctwň.

 

W 1282 rok ksąże kaszbsczi Mestwin II  przekňzł,ňddł ,ksăstwň gduńsczi kaszbscz Przemsłowi II ksăżecowi wielkňpňlsczemů.

Kaszbi tej wschdno- pmrsczi stel ddny pd panowani Plsczi.

Chc w tich  czasach Kaszbi przechdzl z rkw do drdźich răkw . Rz to bl Niemc rz Pňlc. Kaszbi bl barżi sercem związny z Pňlakama chňc ňni za baro ň nich nie dbel.

W 1772 rok bł pierszi rozbir Pňlsczi ,gdze trzej wiňldżi  sąsdze Niemc ,Rosj, i Auůstri pňdzll  midz se Pňlskă .To miało wildżi wpłiw na dzeje Kaszbw . Kaszbi trafile pňd panowan Niemcw .Kaszebi bl wiedno ldzami pňgranicza .Co za tim jidze jich kůlturowňsc bła wiedno rozdzart. Nwżnisz dl Kaszbw bła wiara. Kňżdi wiară Kaszbw wkňrzstiwł . dl swoňji pňtrzb.

Niemc i Plc cygnl na swj stron.W tich czasach mało chto să zastanwił czim ňn je, Pňlkem czej Niemcm, jaczi je jegň państw, i co to je państwo.Tak w tich czasach czej waji starsi wjeżdżel mało chto să zastanwił czim ňn je. Przeważnie gdł że je Pňlkiem bň z nim gň łącza wiara pňdobny jăzk . Podobn słowiańscz kňrzenie.

Wiele Kaszbw w tich czasach zmieniło wiară za sprawą Lutera.

Pzni ti Kaszbi czl są Niemcama.

Pierszim człowiekă chto zaczął pisac pň kaszbsků bł Szimon Krofey.      

Beł to pastor co chcł prawiec po kaszbsků kzania. Chcł żeb Kaszbi mňdll să w swňjim jăzků

Tak p prwdze pierszim wildżim Kaszbą bł doktr, pisrz Florian Ceynowa .

Ňn napisł czile ksăżeczkw pň kaszbsků. Ňn pierszi zaczął bůdzc decha kaszbsczgň.

n pierszi zaczął czc kaszbstwň. To beło w latach 1800. Ceynowa żeł (1817-1881) . Robňta dl kaszbizne zaczăła să pň 1848 roku. Bł pierszim wedwcą gazt Skrb Kaszebsksłviańszczi mňve" Drdzi znani ůtwr to Rozmňwa Pňlka z Kaszbą".

Wsmiw tam szlachta pňlsk i kler,za to że nie dbają ň dzce i nie ůcza jich w rodni mňwie. Nie nalazło to rozmiengň westrzd ldzi, bň szlachta w wildzim dzlů gardza prostim ldă kaszbsczim.

P nim bł Hieronim Derdowsczi Ňn napisl pierszi poemat pň kaszbsků Ň panu Czrlińsczim co do Půcka pň sec jachł". Napisł tż znoną kaszbsk piesn  Tam gdze Wisła do Krakwa". Dzysu wiele Kaszbw ůznw ją za naji hymn.

Tam gdze Wisła ňd Krakňwa w nasze mňrze płnie

Nasza mňwa Nasza wiara

Nigd nie zadżinie

Nigd do zgůb nie przińdą Kaszb

Marsz, marsz za wrogă m trzimm z Bgă

Ten człowiek wjechł doAmericzi , tam też pisł i wdwł gaztă.

 

Drdżim wildżim dzejrzem i pisrzem bł  Aleksander Majkňwsczi. On bł baro wildzim człowiekă. Zaczął wdwac  gaztă  kaszbsk. Założoł stowarziszeni kaszbszczi Młodokaszbi". On pieryszi pchnąl wilg mňc w Kaszebow.      

Ceynowa i Majkwsczi zaczł zriwac Kaszbw i twňrzc swiadomňsc narodowă.

Majkwsczim dało să zebrac kňle se wiele drchw ,kňlegw.

Majkwsczi zaczął wdwac gaztă pň kaszbsku.

Majkwsczi też napisł   ksążka pň kaszbsků.

Żeci i przegde Remusa"

To je baro pikn pwiesc. Pwid małim knpie co m przeniesc bez rzkă krlewinkă. Knp baro pragnął ją przeniesc , ale na drodze spňtkł trz wildzi Strch (Ukzczi) 

Strach ,Trud i Niewrto"

Strsczi t stoją wiedno na drodze dl robňte dl kaszbizn.

Ozncz to ,że przed kňżdą robňtą nas Kaszbw trzimają  te trz Strszczi .

Njwikszim i ngrszim je Niewrto.

Niewrto nick w żcim robiec ,tak ten Strszk  nie dwł pňků.

Le ter w tich czasach wiele teg strszka zmże, i zwcążi.

Widza że wa Kaszbi z tima strszkama dwta so radă.

Ta wilg robta dl pamice dl kaszbizne . To je wilgą sprawa.

To je wilg mc jak człowiek pňtrafi z tima strszkama bitkňwac. To m můszim przez cał żci z nim walczc, i wiedno na nowň przekňnywac să do robňte dl Kaszbw i dl kaszbizne.

Na pczątků dwadzestgo wieků  familia: Teodor i Izydora Gůlgňwsc zaczeăl we Wdzydzach twňrzec Kaszbsczi Park Etnograficzny. W tim czasu bła to wilg ňdwga i brkňwało to wiele wtrwałosce.Zaczăl ňd jedngň bůdinka z westwkă gdze Teodor Gůlgňwsczi zaczął zbierac pieryszi rzecze ňd kaszbszczich gburw.

Robta jeg dała wildzi brzd (owoc). Dzys stoi tam czilensce bůdinkw, chczi.

Dzys tam stoji tam stri drewniony kscł ,młin na wiater i wiele jinszych piăknich rzeczi.Izydora Gůlgňwskň zebra wkňle se czilensce białkw i zaczăła z nima robiec wsziwczi. Pňdezdrza ňna sostr norbertanczi z Żůkňwa i dali szła ta robňta .

 

Trzec wildż pňkňleni to Zrzeszińc. To karno założał pň pierszi wňjnie swiatowi wioldzi Kaszebi . Do nich mňżem zaliczc Aleksandra Labůdă, Jana Trepczika, Frănca Grcză Feliksa Marszałkňwsczgň, Ignacgň Szutenberga

Oni piersz zaczl pblicznie gdac p kaszbsk ,założl gazytă Zrzesz Kaszbsk"

Wstawiele sztuczi w teatrze tj. Jak Hanka s żeni". Czăsto za swňj robňtă ble przsladowony, niemiele miru.

Czas midze pierszą a drgą wňjną swiatową bł  dl kaszbsczi literatur

 nwiăkszim rozkwitem.Pňwstało tj wiele piăknich rzeczi, dokzw.Wice Algň Labůde rozmieszą kňżdigň.

Ksądz Frăc Grcza przetłomaczł cztr ewanilie na jăzk kaszbsczi.

Ksądz Grcza ů Waji tu bł na parafii ů ksădza probňszcza Picka.

Dzka niem j s tu Waji nalzł. Też dzăka ksădzowi Pickňwi no i familie Etmańsczich.

Prz ti leżnosce (okazji) chcł żem złożec wilg dzăka. Przez to j jem tů. Dzăka!

P drdzi wjnie swiatowi  przszł căżczi czase dl Kaszbw i dl rozwiců kůltur kaszbsczi. Kňmůnisce zamkle gazta Zrzesz Kaszbsk'', Zrzeszińc miel problem z SB pňlsk tajn policj.Zrzeszińc să rozpierzchl. Bł to baro cażczi czas.

Dopierků pň smierce Stalina w Pňlsce să tż ňdmieniło.

Karno ldzi miedz nima tż i Zrzeszińc. Arendt, i drdz założl Zrzeszeni Kaszbscz.

Zrzeszen bło pňd stałą ňpieką SB.

Przez ten czas robňta w kaszbiznie szła baro dragň, pňmału. Wiele ldzy co b chcl cos robiec dl kaszbizne  stojele z bňků.                                                                                                                                                                              

Od 1989 p skńczeni să kňmůn zaczął să nowy czas w dzejanim całi robňt na rzecz kaszbizne. Do władz lokalnych rżnigň szczebla  wlezl Kaszbi. Kaszbi zaczăl sami sobą rządzc . To beła wilg zmiana. Do wiele szkňłw wszed jăzek kaszbszczi. Dzc zaczăł să ůczc pň kaszbsků. Szkňł wprowadzł naůka ň Kaszbach . Bł to milowi krok . Dzăka ůpadkňwi kňmůne m tż mňżeme să spňtikac miedz sobą . Pňznac i pogdac swich krzeniach.

Czj gdm krzeniach tj mszim rzec sobie jzek. Co je dl naj nwikszą wrtoscą jaką m Kaszbi mm .

Jak j rzekł ň jăzků  pisnym mňżem gdac ňd czasu Floriana Cejnow.

Jednym z wildżich badaczi jăzka kaszbsczigň bł Fridrich  Lorentz ,Bňk nigň bł Ramułt .

Doktor Fridrich Lorentz pňwidň, że w jăzku kaszbscim mňżna  doszkac să 76 gwarw . Gwar kaszbsc să skůpion w czile dialektw. Njwňżniszi z tich dialektw to :

1,Płodniowokaszbscz 2. Strzędnokaszbsczi 3.Nordowňkaszbsczi

Rozwicy literatur kaszbsczi  przchd na pierszą pňłowa dwadzstgň wieků.

Wchdają słowrze Ramułta ksdz Schta pisze Słownik gwar kaszubskich ''

Je to dokz co s skłd z stm tomw. Zebrł w nim wszsczi gware kaszbsczi.                   

Kaszbi co wjeche do Kanad wiăkszim dzlu gdele dialektă płudniowňkaszbsczim. W dialekce płudniowňkaszbsczim je njwiăci naszłi

zwăkw wyrazw jăzka plsczigň .M gdm ,że jăzk płuniowch Kaszbw je nbarżi  spňlaszałi.Z Wajich strn pňchňdzň wiele pisarzw i działaczy kaszbsczich. Do tich dzejarzw mňżem zaliczec :H. Derdowsczgň, Jana Karnňwsczgň , A Majkňwsczgň

Bitka jzk szła ňd wiedna , m ňna wiăcy jak sto lat ,nicht nie mił na teli ňdwdzi abň mňc żb ta sprawa dokůńczc . Badacze kaszbizn wiedno ň to să bitkňwel. Pň latach j ůwżają  że nbarżi bła i je to sprawa politiczn.

Kaszbi bl dl Pňlkw za mało pňlszczi , a dl Niemcw za mało niemiecczi .

Mszla że to tż sedzało strzd tich ldzi. Wiele z badaczy kaszbsczch mszla że tak ůwżało, abň nie chcało dopůszczec do se mslenigň czy msle że kaszbsczi je jăzkă.

Jednim z pierszich jak ni pierszy z czałich co zaczął  gdac , i mslec że kaszebszci je jązekim samim w se i stanowi ňsbną rzgă jăzkw Stefan Ramułt .

Kaszbsczi stanowi ňsbny  jăzk ldw pňmňrsczich, chtrn czides błe samňstjnym nrodă. Dało to grzmňt na przełomie ůszłigň stolecgň .

To wsztk s todrowało do naszich czasw . Gdze na konferencji zrobiony przez Zrzeszeni Kaszbskň-Pňmňrsczi bł rczony prof. Alfred Majewicz, tj rzekł , że wedle jegň wiedz jăzk kaszbsczi m nleżni plac w rdze jăzkw swiata.

To bło dzesąc lat nazd, t dało tż grzmňt strzd ůczałich kaszbsczich i pňlsczich.

P dzesc latach sztridu mżem rzec jăzk kaszbsczi m swj plac w rdze jăzkw swiata.

Dzys dnia mm elementarz do nauczanig kaszbsczig,mm tż Biblia sw .przetłumaczony na jăzk kaszbsczi mm mňdltwnik do nňbňżeństwa , bsm mňgle să mňdlc pň kaszbsků . To są milow kroczi w rozwoju naszgň jăzka.

Mm tż jedna szkňlă gdze są mły dzec ůczą pň kaszbsků. Przjacel Szulistowie tam bl ze mną.

Wsztkň z kaszbizną nie je tak piăkno jak mňgło b să zdwac. Nmłodszi pňkňleni nie gd doma ze sobą pň naszmů.

Wsztk zaczło să zmieniac ju dwadzesce lat temů . Tj starszi doma zaczele dzec ůczc ňd młodosce pň pňlsků. Kaszbsczi jăzk le tj sej je czc strzd młich dzecy . Dzec przeważnie gdają pň pňlsků.

Przczinw tg zdarzen je wiele . Jedym z nich beło ,że szklni w sdemdzesątech latach zaczăl gdac, że jăzk kaszbsczi bădze dzecm przeszkdzł w dalszi ůczbie Zaczăl să z dzecy pňsmiewac czj ňni gdăl pň kaszbsků. Můsză rzec że to nie je prwda . Człowiek mňże w żcym să naůczec cziles, jăzkw.

J jem tg przikładă do szstgň roků żca j le gdł pň kaszbsků , dopieru w szkňle zaczął jem să ůczc pň pňlsků . Zdążł jem skůńczc Uniwersitet i mňgă z calą mňcą pňwiedzec, że kaszbsczi mie nigd nie przeszkdzoł. Pňwiem wiăci czăsto mie pňmg i pňmog w mňjim żcim.

Jak  jem bł dzewiăc lat nazd w Canadze zdăżł jem zdebło să naůczc gdac pň angielsků(english). Mj anielsczi nie je dobri le j să ůczăł le trz miesące. Gdm le tim dlt, że człowiek jak chce mňże să wsztczgň sa naůczec i dokňnac.

Dzys dnia kaszbsczi dwig s dnowa, le jak pprwdze to bdze to s bczi.

J ju rz  rzek jzk dl naj Kaszbw w Europie je nwżnijszi. Ni ma jăzka ni ma Kaszbw . To m mňżme dorwnac do drzewa chternmů ůcało să kňrzenie ,to je jak splony las. To să nigde  nie bădze pňtrafiało drodzc , To je splony las abň ůschłi drzewň.

J wiem że dl Waji je căżkň ůtrzimac kaszbsczi . Bň na ten czas co wa brekůjeta to je jăzk angielsczi Do szkňł , do robňt i do zabaw sygnie jăzk angielsczi. Le můszta wiedzc drzewň b mňgło rosc ,są rozwijac brekůje kňrzeni, brkůje wňde ,brkůje, pokarmů, jd. Nard cz karno etniczny do rozwicy brekůje tż jăzka żwgň, a nie martwgň.

 

Wilg dzka za słchani.

For more information on the Wilno Heritage Society e-mail:
heritage@wilno.org